Znaczenie nazwy miejscowej Żnin

Nazwę Żnin należy wiązać z żęciem. Czy między dwoma jeziorami, w miejscu w którym powstała osada nie będąca jeszcze na początku miastem, żęto trawę czy zboża - to już musimy pozostawić domysłom. Wyjaśnienia, jakoby nazwa ta pochodziła od imienia Żnieja czy też od wyrazu Zoneei oznaczała tym samym centrum trackich Kikonów - należy odrzucić.

Żnin - miejsce, z którego coś wyżęto.
                 fot. Iwona Dudek

Żnin to nazwa historycznej stolicy Pałuk, o zdecydowanie wcześniejszych niż nazwa samej krainy poświadczeniach [1].
Pierwszy raz odnotowano jej istnienie w bulli Innocentego II (tzw. Bulli gnieźnieńskiej), której pochodzenie datuje się na ok. 1136 rok. Z tego czasu mamy zapis: de Znein (KDW nr 7). W kronice Długosza pod rokiem 1145 pojawia się forma de Sneyn. Z wieków późniejszych pochodzą następujące postaci nazwy: Zneinam (1227 KD V-VI 246), in Zneyna (1233 KDW nr 159), Zneina, Sneyna (1265 KD VII-VIII 147), in Sneno (1370 KDW nr 1627), in Zneyna (1372 KJCz 652), czu Zdzneyna (1389 KDW nr 1889), Sneyna, Szneyna, Zneina, Zneyna (1370-1405 KD X), Zneina (1409 KD XI 41), Znino (1414 KD XI 31), Zneino (1422 KD XI 169), Znyno (1422 KDP II 826), Zneyno (1447 KD XII 54), Znen (1450 KozG 392), in Znena (1465 KD XII 112). Dopiero w wieku XVI spotykamy się z formami zbliżonymi do współczesnej, a mianowicie Znin (za Smoczyński 145), Znyn (1577-1579 ŹDz 190), które w zasadzie nie ulegały już dalszym przemianom. Od wieku XVII zaczynają pojawiać się już struktury identyczne z obecną postacią nazwy: ku Żninu (1618-1620 KozW), Żnin (1846 OHS 507, 519).
Jak widać na podstawie powyższych zapisów, nazwa Żnin ewoluowała w ciągu dziejów języka polskiego. Zmieniał się jej rodzaj gramatyczny. Przejściowo występowała w rodzaju żeńskim (Żniejna, Żniena, Żnienia) oraz nijakim (Żniejno, Żnieno, Żnino). Ta ewolucja zmierzała jednak ostatecznie ku pierwotnej formie męskiej (Żniejn, Żnien, Żnin), chociaż najdłużej utrzymywała się postać reprezentująca żeński rodzaj gramatyczny, co ilustruje poniższe zestawienie [2].
Żniejn XII w., Żnien XV w., Żnin XVI-XXI w.
Żniejna XIII-XVI w., Żniena XV-XVI w., Żnienia XV w.
Żniejno XV w., Żnieno XIV w., Żnino XV w.
Zmiany, którym podlegała nazwa w niczym nie odbiegają od znanych mechanizmów przemian w obrębie polszczyzny historycznej. Owe zmiany były dwuetapowe. Najpierw w nazwie nastąpił zanik j, w wyniku czego pojawiła się forma: Żnien (por. Żniejn > Żnien). To zjawisko językowe znane było dawniej, znane jest i we współczesnych gwarach (np. póde zamiast pójdę). Oto kilka XV-wiecznych przykładów na zanik j w grupie głosek: podleszy i podlejszy, podziem i pojdziemy [3].
W drugim etapie metamorfoz nazewniczych nastąpiło przejście -e- w -i- przed głoską n. Zatem obok form typu Żnieno, Żnien pojawiły się struktury: Żnino, Żnin. To również świadectwo jednej z bardziej znanych zmian językowych, która w XIV w. należy jeszcze do rzadkości, ale od końca wieku XV i w ciągu następnego stulecia staje się dominującym zjawiskiem fonetycznym. Jej istota polega na zwężeniu artykulacji głoski e przed samogłoską nosową n. Z tego okresu pochodzi mieszanie przymiotnikowych i zaimkowych końcówek w narzędniku -im, -ym (np. dobrym, tym) z -em (np. dobrem, tem) [4] oraz w formach czasownikowych -im(y) z -em(y) (np. widzimy i widziemy, czynimy i czyniemy)[5]. Dziś również spotykamy się w gwarach z podobnym zjawiskiem. Często słyszymy, nawet w przekazach radiowych czy telewizyjnych, wymowę dziń zamiast dzień, dziń dobry zamiast dzień dobry.
Pierwotna postać nazwy najprawdopodobniej składa się z podstawy żnieja i cząstki -en (*Żniejen). Przypuszczać tak pozwalają formy rodzajowe pozostałych poświadczeń (Żniejno, Żniejna). Pień nazwy to wyraz funkcjonujący tylko w gwarach w postaci form: żnieja, żniejka w znaczeniu `żniwiarka, kobieta ścinająca sierpem zboże` [6]. Zatem nazwa oznaczać mogła `miejsce dobre na osiedlenie na nim żniwiarek, miejsce żniwne`. Tę tezę potwierdza w pełni fizjografia okolic Żnina. Miasto leży bowiem nad Gąsawką, dopływem Noteci, między dwoma jeziorami. Dawniej obszar ten, zwłaszcza na prawym brzegu Gąsawki, stanowiły prawie wyłącznie łąki torfiaste [7]. Ścinane mogły być zatem nie zboża, ale trawy. Jak podaje Słownik starożytności słowiańskich pewne rodzaje sierpów wykorzystywane podczas żniw, tzw. półkoski „nie służyły, jak się przypuszcza, do sprzętu zbóż, lecz były używane powszechnie do ścinania trawy” [8].
Niewykluczone, że znaczenie nazwy mogło być bardziej ogólne. Ponieważ - jak podkreśla P. Smoczyński - żęcie sierpem odbywało się latem z udziałem przede wszystkim kobiet, nazwę Żnin należałoby interpretować jako `miejsce nadające się na osiedle letnie, miejsce chętnie zasiedlane latem`. Potwierdzeniem powyższej tezy jest m.in. fakt, że miejscowość ta właśnie latem „stanowiła ulubione miejsce pobytu arcybiskupów” [9]. Zatem do Żnina chętnie przyjeżdżano porą letnią, do pracy przy żniwach (żniwiarki) lub w innych celach.
Odrzucić trzeba raczej próby łączenia nazwy Żnin z imieniem *Żnieja [10]. Wówczas nazwa osady oznaczałaby miejsce założone przez osobę o zrekonstruowanym imieniu *Żnieja. Znamy inne nazwy z gatunku określeń tzw. dzierżawczych typu: Krotoszyn od imienia Krotosza, Młodawin od imienia Młodawa. Jednak pierwotna postać nazwy Żniejn oraz kolejne warianty rodzajowe z wyraźną cząstką -no oraz -na nie potwierdzają możliwości istnienia w nazwie cząstki o charakterze m.in. dzierżawczym -in (por. *Żniejin). Z całą pewnością nazwa nie wywodzi się - jak to sugeruje H. Kunstmann - od wyrazu Zoneei nie oznacza tym samym centrum trackich Kikonów [11]. Zarówno jeden z pierwszych zapisów nazwy, jak i kolejne jej poświadczenia nie pozwalają na snucie takich domysłów i wręcz je wykluczają.
Zatem Żnin jest nazwą określającą charakter terenu, na którym dawniej osadzono żniwiarki zajmujące się ścinaniem okolicznych traw lub stanowi określenie osady doskonałej na letni pobyt.

Małgorzata Rutkiewicz
Pałuki nr 961 (28/2010)

Wszelkie prawa w tym Autora, Wydawcy i Producenta danych zastrzeżone. Korzystanie z serwisu i zamieszczonych w nim utworów i danych możliwe wyłącznie na własny użytek. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów możliwe wyłącznie za zgodą redakcji, którą można uzyskać tutaj. Ogłoszenia i reklamy są materiałem zleconym, za ich treść odpowiedzialność ponosi ich nadawca, a nie redakcja lub wydawca gazety.
Copyright 2006-2018 Pałuki Tygodnik Lokalny - Wydawnictwo Dominika Księskiego WULKAN, tel. 52 302-09-28
do góry